JOSEPH PILATES

Het verhaal vóór New York

Wie Pilates beoefent, kent de naam van de grondlegger. Over het leven van Joseph Pilates vóór hij in New York zijn beroemde studio opende, doen veel verhalen de ronde. Een groot deel daarvan komt uit interviews die pas later verschenen, of uit herinneringen van mensen die hem in New York kenden. Joe zelf was uiterst gesloten over zijn privéleven. Onderzoek in officiële archieven laat bovendien zien dat de feiten lang niet altijd overeenkomen met het verhaal dat Joe zelf vertelde.

Geen genie uit het niets

Romana Kryzanowska, een van Joe’s bekendste leerlingen, noemde hem altijd een genie. En hij heeft ook echt iets bijzonders gecreëerd. Maar hij haalde zijn methode niet uit het niets: hij bouwde haar in de loop van vele jaren op.

Als kind had hij een zwak gestel en leed aan astma en reumatische koorts. Zijn geest daarentegen was sterk en hielp hem telkens bij zijn genezing.

In zijn tienerjaren begon hij allerlei oefenmethodes te onderzoeken en uit te proberen. Zo bestudeerde hij o.a. boksen, Yoga, Romeinse en Griekse bewegingsmethodes. Daarnaast verdiepte hij zich in anatomie en was hij geïnspireerd door de beweging en gedrag van dieren in de natuur.

Dit alles was de basis voor de revolutionaire methode die hij later in zijn leven zou creëren.

Jeugd in Mönchengladbach

Joseph Pilates werd geboren op 6 december 1883 in Mönchengladbach, vlak bij Düsseldorf. Veel bronnen noemen 1880, zelfs The New York Times na zijn overlijden, maar Joe maakte zichzelf ouder. Zijn geboorteakte werd teruggevonden in het stadsarchief van Mönchengladbach.

Zijn vader, Friedrich Pilates, was slotenmaker. Zijn moeder, Helena Hahn, werkte in de fabriek tot ze trouwde. Het verhaal dat zijn vader een bekroonde turner was en zijn moeder natuurgeneeskundige, klopt dus niet: zijn vader turnde als amateur en zijn moeder werkte na haar huwelijk niet meer.

Ook de naam Pilates heeft een nuchtere oorsprong. Al sinds 1564 lag er in Gladbach een landgoed met de naam Plates-Gut. Daaruit ontstonden door de eeuwen heen allerlei spellingen: Platis, Plate, Plattus, Pilatus en uiteindelijk Pilates. Het verhaal over Griekse grootouders met de naam Pilatos is een mythe. Joe was volledig Duits.

Als kind had Joe astma en een zwak gestel. Twee broertjes of zusjes stierven jong, wat in die tijd vaker voorkwam. Hij was scheel, maar verloor nooit een oog bij een gevecht, zoals soms wordt verteld.

Joe ging met zijn vader en jongere broer Fred mee naar de turnvereniging. Ook boksen fascineerde hem, al was dat in het Pruisische rijk verboden. Op zijn twaalfde kreeg hij van de huisarts een anatomieboek, dat hij grondig bestudeerde.

Op 14-jarige leeftijd had hij zich inmiddels ontwikkeld tot een sterke atleet. Hij was een volleerd duiker, skiër, turner en beheerste verschillende vechtsporten. Door kennis had hij zijn eigen zwakke lichaam weten te transformeren naar een gezond en fit lichaam.

Dit inspireerde hem om anderen te helpen hetzelfde te bereiken. Hij was er namelijk van overtuigd dat de geest een grote invloed op de ontwikkeling van de lichaamshouding en ziektepatronen. Een klassiek Romeins gezegde “mens sana in corpore sano” wat betekent “een gezonde geest in een gezond lichaam”, werd dan ook zijn lijfspreuk.

Brouwer, vader en weduwnaar

In 1900, op zijn zestiende, ging Joe in de leer als bierbrouwer in het nabijgelegen Neuwerk. Sommigen zien in de bierfusten de inspiratie voor de latere Ladder Barrel. In 1903 keerde hij terug naar zijn vader, die inmiddels in Gelsenkirchen woonde.

In 1905 trouwde hij met Maria, die al een zoon had, Wilhelm. Samen kregen ze een dochter, Helene (Leni), en een zoon die jong overleed. In 1913 stierf Maria veel te jong. Leni ging bij haar grootvader wonen. Met Wilhelm hield Joe later wel contact, maar dat bleef op afstand.

Engeland en de oorlogsjaren

In 1914 vertrok Joe, 31 jaar oud, naar Londen, waar hij in een sanatorium zou kunnen werken. Zijn aanvraag werd afgewezen, maar hij bleef: Londen was een magneet voor iedereen die van boksen hield, en er bestond al sinds 1859 een Duitse gymnastiekvereniging.

Toen het klimaat voor Duitsers grimmiger werd, verhuisde hij naar Blackpool, de amusementshoofdstad van Engeland. Volgens Joe werkte hij daar als acrobaat in een circus en gaf hij les aan de politie en rechercheurs. Hoeveel daarvan waar is, valt niet na te gaan.

Toen Groot-Brittannië in augustus 1914 de oorlog inging, werd Joe samen met andere Duitsers geïnterneerd in een kamp in Lancaster. Bijna vijf jaar verbleef hij in verschillende interneringskampen, vanaf 1916 op het Isle of Man. Dit waren geen concentratiekampen, maar het leven was er zwaar. De oorlog veranderde echter niets aan zijn enthousiasme. Hij doceerde zijn medegevangenen worstelen en zelfverdediging en was vastberaden dat zijn leerlingen het kamp sterker zouden verlaten dan dat ze erin kwamen.

Joe vertelde later dat hij in het kamp stoelen, bedden en oefenapparaten uitvond, en dat hij met beddenveren gewonde soldaten hielp revalideren. Dat is hoogst onwaarschijnlijk. Er was geen ziekenhuis en er zaten geen Engelse soldaten in een Duits interneringskamp. Gevangenen sliepen op matten op de vloer; matrassen met veren waren in die tijd een luxe voor cruiseschepen en dure hotels. En de veren in een matras zijn drukveren, terwijl Pilates-apparaten met trekveren werken, die pas later in Amerika hun huidige vorm kregen. Aannemelijker is dat Joe in het kamp al plannen maakte voor de toekomst. In zijn allereerste ontwerp van de Reformer spreekt hij nog niet over veren, wel over bewegen tegen weerstand.

In 1919 kwam Joe vrij en keerde hij terug naar Gelsenkirchen. Na vijf jaar kamp was hij een ander mens, in een land dat verslagen en in economische crisis was. In oktober 1919 trouwde hij met Elfriede. Als beroep gaf hij op: ‘Heilkundiger’, deskundige in natuurlijke geneeswijzen. Zijn brood verdiende hij met een school voor amateurboksers op zijn woonadres. Hij hielp bij de oprichting van de West-Duitse amateurboksbond in 1920; boksen was inmiddels niet meer verboden. Hij trainde de Hamburgse militaire politie maar gaf ook privétrainingen.

Tegelijk werkte hij aan zijn oefensysteem en apparaten. In augustus 1922 vroeg hij zijn eerste patent aan, op een ‘Fußauflageplatte’ een voetsteunplaat om pijn in benen en voeten te verlichten, later bekend als de Foot Corrector.

In 1923 sloeg de hyperinflatie toe. Joe’s broer Fred emigreerde naar Amerika, waar al ooms en tantes woonden. Kort daarna verhuisde Joe naar Hamburg.

Naar Amerika

Halverwege de jaren 20 besloot ook Joe Duitsland te verlaten, vanwege de politieke ontwikkelingen en de littekens van de oorlog. Na weigering van het aanbod om het Duitse leger te trainen vluchtte hij in 1925 naar de Verenigde Staten om zijn goede vriend Max Schmelling te trainen. Deze zou enkele jaren later de wereldtitel zwaargewicht boksen winnen en spoorde Joe aan om zijn Methode verder uit te dragen.

In New York kreeg zijn werk voor het eerst voet aan de grond in de danswereld: de invloedrijke danspionier Rudolf von Laban toonde belangstelling.

Vanuit Hamburg vroeg hij in de Verenigde Staten patent aan op zijn ‘Gymnastisch apparaat’, ondertekend als Joe Pilates of Hamburg, Germany. Het apparaat werkte met banden en gewichten. De stang voor de voeten noemde hij de ‘ Pression bar’ en hij beschreef al een oefening in lig met de voeten op die stang: de Series of Foot Work.

Op de boot naar New York ontmoette hij Clara, een verpleegster en kleuterjuf, die net als hij uit Gelsenkirchen kwam. Zij leed aan artrose en hij begon met haar te trainen, wat de pijnen deed verminderen. Ze zouden nooit officieel trouwen, maar samen bouwden ze de studio aan Eighth Avenue op, waar de methode onder de naam ‘Contrology’, uitgroeide tot wat we nu kennen. Dansers en choreografen, waaronder George Balanchine , Hanya Holm en Martha Graham volgden trainingen en werden fan van zijn Methode. Ze bezochten met regelmaat de studio en waren zo enthousiast over zijn aanpak dat ze ook hun jongere ballerina’s naar hem stuurden om sterker te worden. De Methode werd dan ook geïntegreerd in hun eigen bewegingsprogramma. Sindsdien is Pilates niet meer weg te denken uit de danswereld.

Zowel Joseph als Clara hebben de rest van hun leven gewijd aan het verfijnen van de oefeningen en apparaten. Beide bleven tot ver in de 80 fit en vol energie. Tot aan zijn dood in 1967 heeft Joe les gegeven. Hij is 86 jaar geworden.

Clara bleef in hun studio, inmiddels bekend als The Pilates Studio, werken. Romana Kryzanowska, een van de volgers van Joseph welke al jaren bekend was met de Methode, is door Clara gevraagd de studio over te nemen. Zij wijdde na het overlijden van Clara haar leven aan het voortzetten van Joseph en Clara’s werk. Inmiddels is het haar dochter Sari Mejia Santo die de studio leidt. Ook de dochter van Sari, Daria Pace, is net als haar moeder en grootmoeder actief als master-instructeur in de Pilates-methode. Romana is overleden op 30 augustus 2013

De oefenreeks, die na zijn dood Pilates werden genoemd, wordt net als yoga en karate als een op zichzelf staande oefenreeks beschouwd en kan niet worden geclaimd. Dat was ook niet zijn wens, zijn wens was dat de oefenreeks voor iedereen was, iets universeels. Joseph heeft altijd gewenst dat meerdere mensen profijt zouden hebben van de oefeningenreeks die een gezond leven en gezonde geest ondersteunen.

Van toen naar nu

‘Terug naar Joe’ is populair, er verschijnen workshops over de oorspronkelijke oefeningen en apparaten, en er worden zelfs archiefreplica’s van de Reformer verkocht. Dat laat zien hoeveel de methode sindsdien is veranderd. De oefeningen veranderden mee met de apparatuur.

Het verhaal van Joseph Pilates is daarmee minder mythisch dan vaak wordt verteld, maar niet minder boeiend: een man die met vallen en opstaan, geïnspireerd door anderen, een methode ontwikkelde die een eeuw later nog steeds springlevend is. Pilates is populairder dan ooit. De zogenaamde Reformer studio’s komen als paddenstoelen uit de grond. Je kunt je afvragen of wat er wordt aangeboden nog wel Pilates mag worden genoemd. Desalniettemin zou Joe enorm trots zijn geweest dat Pilates zo leeft!